İşçilerin üretimi durdurduktan sonra sokakta nasıl büyük bir güç haline geldiğini inceleyeceğiz.
14 Haziran'daki Merter toplantısında alınan kararların ardından, 15 Haziran sabahı İstanbul ve Kocaeli'de bulunan 100'ü aşkın işyerinde üretim durdu.
İşçiler, sendika seçme özgürlüğünü savunmak ve DİSK'i tasfiye etmeyi amaçlayan yasa değişikliğini durdurmak için harekete geçti.
15 Haziran sabahı başlayan yürüyüşler kısa sürede büyüdü. İlk gün yaklaşık 70 bin işçi fabrikalardan çıkarak yürüyüş kollarına katıldı.
İşçiler kararlıydı:
"DİSK kapatılamaz!"
15 Haziran Pazartesi sabahı işbaşı düdükleri çaldı, ama çarklar dönmedi.
Bir gün önce, 14 Haziran'da Merter'de toplanan sendika temsilcilerine Kemal Türkler seslenmişti:
"Dünyada her şeyi yapan işçiler durdukça dünya durur arkadaşlar; uçak durur, gemi durur, fabrikalar durur, bütün vasıtalar durur."
Kemal Türkler, DİSK Genel Başkanı, 14 Haziran 1970, Merter toplantısı
Maden-İş, Lastik-İş, Kimya-İş, Gıda-İş ve Basın-İş'in örgütlü olduğu işyerlerinde işçiler şalterleri indirdi. Önce makine başında oturdular; öğlene doğru fabrikaları boşaltıp sokağa çıktılar.
Böylece İstanbul ve Kocaeli'de bölgesel bir genel grev başlamış oldu.
Her fabrika sokağa çıkmadı. Kimi işyerlerinde işçiler üretimi durdurup fabrika bahçesinde bekledi; İstinye'deki Kavel, Türkkay ve Beldesan gibi bazı fabrikalarda ise yürüyüşe geçmeden fabrika önünde eylem yapıldı.
Kartal'dan, Gebze'den, Levent'ten, Bakırköy'den ve Topkapı'dan çıkan işçi kolları, önünden geçtikleri fabrikaların işçilerini de alarak büyüdü.
Yürüyüşlere DİSK üyelerinin yanı sıra başka sendikalardan ve sendikasız işçiler de katıldı. Direniş artık birkaç fabrikanın değil, bütün bir işçi sınıfının eylemine dönüşüyordu.
"İşbaşı düdüğü çaldı… Tam o anda bir arkadaş yüksek bir yere çıktı, 'Bugün üretimi durduruyoruz' dedi. Herkes nasıl çıktı, bayram gibi çıktı!"
Çelik Halat işçisi İlyas Bayrak, "İşçilerin Haziranı" belgeseliİlk günün rakamları. Kaynak: Zafer Aydın, İşçilerin Haziranı; DİSK Tarihi.
İşçiler 15 Haziran'da fabrikalardan sokağa çıkışı kendi ağzından anlatıyor. Kaynak: "İşçilerin Haziranı" belgeseli.
16 Haziran sabahı direniş yeni bir aşamaya geçti.
Bir gün önce üretimi durdurduğu halde sokağa çıkmayan işçiler de bu kez yürüyüşlere katıldı. İstanbul'da Topkapı, Alibeyköy, Boğaz-Levent hattı ve Anadolu Yakası başta olmak üzere büyük yürüyüş kolları oluştu; Kocaeli'nde de katılım daha da büyüdü.
Devletin müdahalesi de sertleşti. Polis ve asker barikatları çoğaldı; tanklar, zırhlı araçlar ve süngü takmış askerler işçilerin karşısına çıkarıldı.
Asıl kıyamet 16 Haziran'da koptu. İşçiler geri çekilmedi; yürüyüşler, barikatlar ve çatışmalar gün boyunca sürdü.
15-16 Haziran'da kadın işçiler kortejlerin en önünde yürüdü; eylemin adeta "buz kırıcısı" oldu. Barikatların aşılmasında ve dağılma anlarında işçileri toparlamada öncülük onlardaydı.
"Kadın işçiler en öndeydi."
16 Haziran'da İstinye-Levent yönündeki yürüyüşte işçiler Tekfen önündeki barikatı yarmak üzere ilerleyince, polis en öndeki kadın işçileri coplamaya başladı. Levent'teki büyük çatışmalardan biri bu saldırının ardından patladı.
İşçiler polisin ateşli silahlarına taşla karşılık verdi. Direnemeyen polisler çevredeki evlere sığındı. Kaçarken geride bıraktıkları kask, cop, kalkan ve bir tabanca işçilerce alınıp Profilo Fabrikası'nın bahçesinde sergilendi. Bu çatışmada 6'sı kurşunla olmak üzere 23 işçi ve 8 polis yaralandı.
Öğretmen ve yazar Kemal Yalçın, İstanbul Üniversitesi'nde öğrenciyken 15-16 Haziran Direnişi'ne tanıklık etti. Yıllar sonra o günlerden bir sahneyi şöyle anlattı:
"Nehrin önü gerilmiş gibi, önden önden geliyor dalgalar. Güneş tepemizde. Mevsim gündönümüne yakın. Gündönümü sıcağı kavuruyor ortalığı. Kadınların öfkeleri ateşleniyor sanki! Önlerde daha çok kadınlar haykırıyor gibi…
Kör ve sağır çelik yığını halindeki bir tank, akan insan nehrinin yatağındaki son gediği de ağır ağır ilerleyerek kapatmak üzere. Tankla burun burunayız! Yüzlerce el çelik paleti tutuyor. Tankın üstünde askerler, ellerinde silah, parmakları tetikte! Kara önlüklü bir işçi kadın attı kendini tankın önüne! 'Çiğne beni, çiğne!' Bir an duraksıyor tank. Saliselik bir süre. İşçiler uçtu mu, sıçradı mı, şahlandı mı? Elleri tetikteki askerlere sarılıveriyorlar. Kara önlüklü genç kadın paletin önünde. Şimşek gibi bir kadın sesi: 'Çiğne beni, çiğne!'
Yüzlerce el, paleti tutmuş. Tırnaklarımı çeliğe batırıyorum! Tırnak, çelik palete batar mı? Batar! Kara önlüklü genç işçi kadının ölmemesi, ileriye akan hayat suyunun durmaması için insan tırnağı çeliğe batar! Gözlerim çeliğe batan insan tırnaklarını gördü!
Önümüzdeki tanktan duvar yıkılıyor. Kara önlüklü genç işçi kadını yerden kaldırıyor nasırlı eller."
"31 yaşındaydım, beş çocuğum vardı; ama sınıfsal olarak böyle bir şeyi yapmamam ayıp olurdu, kendimiz için yürüdük."
Nurten Arıcan, İbrahim Ethem İlaç Fabrikası / Kimya-İş işyeri temsilcisiBirinci ve İkinci Türkiye İşçi Partisi'nde yöneticilik yapan, İbrahim Ethem İlaç Fabrikası'nda Kimya-İş işyeri temsilcisi olan Nurten Arıcan, 15-16 Haziran'ı şöyle anlatıyor:
"İbrahim Ethem İlaç Fabrikası'nda çalışıyordum, Kimya-İş Sendikası'nda işyeri temsilcisiydim. Fabrikadaki çoğu kadın 600-700 işçiye, haklarının ellerinden gideceğini anlattığımızda protestoya katılmayı tereddütsüz kabul ettiler. Fabrikada sendikasız işçi yoktu, kadınlar erkeklerden daha bilinçliydi, sınıfsal olarak da meseleyi biliyorlardı. Fire vermeden katıldık eyleme…
O dönemde 31 yaşımdaydım, beş çocuğum vardı, ancak sınıfsal olarak böyle bir şeyi yapmamam ayıp olurdu, kendimiz için yürüdük. 15 Haziran'ı pek hatırlamıyorum, sanırım iş bırakmıştık. Ancak 16 Haziran dün gibi… Beyaz önlük ve ayakkabılarımızla, 'haydi' lafını duyar duymaz çıktık. Davutpaşa tarafından sloganlarla işçiler geliyordu. Biz önde, onlar arkada yürüyorduk. İşçileri, temsilciler olarak biz yönlendiriyorduk. Topkapı'daki ampul fabrikasının önüne gelince, oturun dedim; bembeyaz önlükleriyle insanlar dalgalanıp oturdular. Sloganlarımıza işçiler fabrikadan çıkıp bize katılarak yanıt verdiler.
Topkapı'da polis kordonuna alındık. Geri dönmek üzereyken, 'biz buradan geçeceğiz' diye karar verdik ve erkek-kadın el ele, kol kola kenetlenip polisi yardık. Askerleri de geçtik. Bunları nasıl yaptık, hâlâ anlamış değilim! Kordonları yardıktan sonra ağzımda limonata tadı duydum; meğerse birisi kafamdan limonata dökmüş, ama hatırlamıyorum. Sonra Şehremini'ye yöneldik; artık özgürdük ya, yürümüyor koşuyorduk. Derken surların orada askerle göğüs göğüse geldik, yaşlı bir adama sanırım vurdular, benim de göğsüme genç bir subayın süngüsü geldi. Bir arbede yaşandı, onu da atlattık.
Cağaloğlu'na kadar yol serbestti. Farklı fabrikalardan işçilerle Cağaloğlu'nda buluştuk. Dörtyol ağzında yeniden çatışma yaşadık. Bir tankın üzerine çıktım, bir askerle göğüs göğüse geldik; ben onu tuttum, o beni, ama ben orada kalmayı başardım. Tankların üzerinden atlayıp karşı tarafa geçtik; köprünün açıldığını ancak Eminönü'ye geldiğimizde gördük. Taksim'e çıkamayacağımızı anlayınca Edirnekapı yolundan sloganlarla fabrikaya döndük. Ayakkabılarımın olmadığını da o zaman fark ettim; sadece benim değil, arkadaşlarımın da ayakları çıplaktı. Anın heyecanından nasıl kaybettiğimizin farkında bile değildik. Bu heyecanı hâlâ o günkü gibi yaşıyorum. Yürüyüş sırasında arkaya dönüp baktığımda gördüklerim, onları oturtup kaldırmak… Demek ki güçlüymüşüz. Keşke 17'sinde de yürüseydik… 15-16 Haziran, Türkiye'nin görüp geçirdiği en büyük kitle hareketiydi; gayet keyifli, neşeli bir yürüyüştü."
Kaynak: Derinden Gelen Kökler.
Yürüyüş sırasında bir grup temsilci ve işçi Tekel Sigara Fabrikası'na girdi. Özellikle kreşte çocuğu olan kadın işçilerde kaygı vardı. Temsilciler önce onları sakinleştirdi, ardından yasanın sendika seçme özgürlüğünü nasıl kısıtlayacağını anlattı. Kreşte çocuğu olanlar dışında kadın işçiler yürüyüşe katıldı.
Devlet, işçilerin birleşmesini engellemek için birçok noktada polis ve asker barikatları kurdu. İşçiler bu barikatların bir kısmını kitlesel kararlılıklarıyla aştı; bazı noktalarda ise çatışmalar büyüdü.
Fabrikalardan çıkan işçilere sokakta devrimci gençler, öğrenciler ve işçi mahalleleri de destek verdi.
İşçiler fabrikalardan çıkarken meydanları dolduran iki slogan öne çıkıyordu: "Anayasa çiğnenemez!" ve "DİSK kapatılamaz!"
Kaynak: DİSK Tarihi; BirGün.İki gün boyunca İstanbul ve Kocaeli'de yaklaşık 170 işyerinden işçi yürüyüşlere katılmış, direniş devletin bütün engelleme çabalarına karşı ayakta kalmıştı.
Çatışmalar sürerken DİSK Genel Başkanı Kemal Türkler, direnişi sahiplenen bir açıklama yaptı:
"Mecliste grupları ve çoğunluğu olan partilerin yöneticileri Anayasa ilkelerini ve demokrasinin temellerini yıkmakta sakınca görmeyince, Atatürk Cumhuriyetinin uyanık evlatları Anayasal haklarını kullanarak direnişe geçmişlerdir. […] Anayasayı çiğneyen hükümlerle iş hayatında faşist bir dikta kurmaya çalışanlar önce kendilerini Anayasa hizasına getirmelidirler. […] İsteğimiz Anayasaya yüzde yüz aykırı olan tadil tasarılarının geri alınmasıdır."
Kemal Türkler, DİSK Genel Başkanı, 16 Haziran 1970 (DİSK Tarihi)Ne var ki devletin karşılığı sert oldu. Aynı akşam saat 21.00'de İstanbul ve Kocaeli'nde bir ay süreyle sıkıyönetim ilan edildi; sokağa çıkma yasağı kondu, gösteri ve grevler yasaklandı.
İki gün boyunca çatışmalarda işçi, polis ve askerden toplam 200 civarında kişi yaralandı; bunların yaklaşık 30'u ağır yaralıydı. Çok sayıda işçi gözaltına alındı.
Gözaltına alınanlardan toplam 260 kişi hakkında 69 ayrı dava açıldı; Dev-Genç'lilere de ayrı bir dava açıldı.
Ancak direnişin etkisi iki günle sınırlı kalmadı; hukuki ve siyasal sonuçları sonraki yıllara uzandı.