Haziran 1970

15 Haziran 1970 sabahı Türkiye işçi sınıfı tarihinin en büyük direnişlerinden biri başladı.

İlk gün 117 işyerinden yaklaşık 70 bin işçi üretimi durdurdu. Ertesi gün katılım yaklaşık 150 bin işçiye ulaştı; yürüyüşlere katılan işyeri sayısı 170'e yaklaştı.

Bu büyük direnişin öncüsü ise metal işçileriydi. Eyleme katılan işyerlerinin 67'sinde doğrudan Türkiye Maden-İş Sendikası örgütlüydü.

İki gün süren bu büyük direniş, Türkiye işçi hareketinin olduğu kadar Türkiye demokrasi tarihinin de önemli dönüm noktalarından biri oldu.

On binlerce işçi üretimi durdurdu, fabrikalardan çıktı ve sokakları doldurdu. 15-16 Haziran, işçi sınıfının temel hak ve özgürlüklerinin gasbedilmesine karşı verdiği en görkemli mücadelelerden biri olarak tarihe geçti.

Peki işçileri böylesine büyük bir eyleme iten neydi?

Bu sorunun yanıtını bulmak için önce 15-16 Haziran'ın arka planına bakalım.

DİSK Neden Büyüyordu?

1960'lı yılların ikinci yarısında Türkiye'de işçi hareketi önemli bir yükseliş içindeydi. İşçiler daha iyi ücretler, daha iyi çalışma koşulları ve sendikal haklar için mücadele ediyor, grevler ve direnişler yaygınlaşıyordu.

1967 yılında kurulan Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu (DİSK), mücadeleci sendikacılık anlayışıyla kısa sürede birçok işyerinde etkisini artırdı. İşçiler hem daha iyi ücret için hem de işyerinde söz sahibi olmak ve haklarını korumak için DİSK'e yöneliyordu.

O dönemde Türkiye'nin en büyük işçi konfederasyonu Türk-İş'ti. DİSK ise Türk-İş'in uzlaşmacı olarak görülen çizgisine karşı daha mücadeleci bir sendikal anlayışla ortaya çıkmıştı.

DİSK'in farkı

DİSK Neden Hedef Alındı?

İşçi için DİSK, iyi ücret ve özlük haklarından çok daha fazlasını ifade ediyordu. DİSK'le birlikte işyerlerindeki despotik düzen sarsıldı. Ustabaşının, şefin, müdürün önünde esas duruşta bekletilme, tuvalete marka ile gitme, işe giriş ve çıkışta üst araması gibi insan onurunu zedeleyen uygulamalar son buldu.

DİSK işçi için onur demekti; DİSK'i savunmak, işini, ekmeğini ve haysiyetini savunmakla aynı anlama geliyordu.

DİSK'in bu yükselişi ve mücadeleci çizgisi, dönemin iktidarını, işverenleri ve Türk-İş yönetimini giderek daha çok rahatsız ediyordu. Önce DİSK'i tek tek işyerlerinde durdurmaya çalıştılar. Ama Derby'den Sungurlar'a kadar fabrika fabrika verilen mücadele, bu yolla DİSK'in belinin kırılamayacağını gösterdi. İşçiler her seferinde direniyor, fabrikaları işgal ediyor, sendikalarına sahip çıkıyordu.

Bunun üzerine yöntem değişti. 1969 seçimlerini yeniden kazanan AP, toplumsal muhalefeti etkisizleştirmek için geniş bir tedbir paketi hazırladı. "Anarşiye Paydos Kanunu" diye duyurulan bu paket, Cemiyetler Kanunu'ndan Türk Ceza Kanunu'na kadar birçok yasada cezaları artırmayı, örgütlenme ve siyaset yapma hakkını daraltmayı amaçlıyordu. DİSK'i hedef alan sendika yasası da aynı zihniyetin işçi sınıfına uyarlanmış hâliydi.

Amaç DİSK'i fiilen kapatmak

1960'ların sonundan itibaren 274 sayılı Sendikalar Kanunu ile 275 sayılı Toplu İş Sözleşmesi, Grev ve Lokavt Kanunu'nda değişiklik istekleri gündemdeydi. 12 Haziran 1970'te Meclis'ten geçen 1317 sayılı yasa, 274 sayılı Sendikalar Kanunu'nu değiştirdi.

Yasanın en tartışmalı yanı, sendikaların ve konfederasyonların varlığı için getirilen yüksek barajlardı.

DİSK'e göre asıl tehlike buydu. Türk-İş'e göre çok daha genç ve küçük bir konfederasyon olan DİSK'in bu koşulu sağlaması mümkün değildi. Bu nedenle yasa yürürlüğe girerse DİSK fiilen ortadan kalkabilecekti.

Yasanın niyeti, onu savunanların ağzından açıkça duyuldu. Çalışma Bakanı Seyfi Öztürk, 11 Mayıs 1970'te Türk-İş'in Erzurum'daki 8. Genel Kurulu'nda "Çok yakında DİSK'in çanına ot tıkayacağız" dedi.

Aynı kongrede konuşan Meclis Çalışma Komisyonu Başkanı Turgut Toker ise bu değişiklikten sonra Türk-İş'ten başka konfederasyon kalmayacağını, DİSK'in tasfiye olacağını söyledi. Üstelik bunu Türk-İş delegelerinin alkışları arasında söylüyordu.

DİSK'i hedef alan bu teklifi Meclis'e taşıyanlar arasında, aralarında Abdullah Baştürk'ün de yer aldığı Türk-İş kökenli CHP'li sendikacı milletvekilleri de bulunuyordu.

Sendikamızda uzun yıllar toplu sözleşme uzmanı olarak görev yapmış, emek tarihçisi ve yazar dostumuz Can Şafak, bu yasa teklifinin ne anlama geldiğini anlatıyor:

1/3 Barajı Neden Tartışılıyordu?

Aşağıdaki şemayı inceleyin.

DİSK ve birçok işçi, bu düzenlemenin sendika seçme özgürlüğünü sınırlandıracağını düşünüyordu.

Bu sözler, birçok işçinin yasa karşısında hissettiği kaygıyı özetliyordu.

İşçiler Neden Tepki Gösterdi?

Birçok işçi için mesele DİSK'in geleceğiyle sınırlı değildi.

İşçiler, yıllar süren mücadelelerle elde ettikleri örgütlenme hakkının sınırlandırıldığını düşünüyordu.

Onlara göre bugün DİSK'i hedef alan bir düzenleme, yarın işçilerin başka haklarını da hedef alabilirdi.

DİSK'in varlığı tüm işçilerin pazarlık gücünü artırmıştı. İşçiler DİSK'e geçmesin diye işverenler kendi işyerlerinde ücretleri ve hakları iyileştirmek zorunda kalıyordu. Yani DİSK'in kazandırdıklarından Türk-İş üyesi işçiler de yararlanıyordu. DİSK'i hedef alan yasa bu yüzden tüm işçilerin kazanımlarını tehdit ediyordu. 15-16 Haziran'a Türk-İş üyelerinin de kitlesel katılmasının bir nedeni de buydu.

Bunun üzerine işyerlerinde toplantılar başladı; temsilciler işçileri bilgilendiriyor, atılacak adımlar tartışılıyordu.

İşte Maden-İş'in 13 Haziran 1970 tarihli çağrısı:

Bu Birden Olmadı

15-16 Haziran 1970 bir anda ortaya çıkmadı. İşçi sınıfı, 1960'lı yıllar boyunca grevlerle, direnişlerle, fabrika işgalleriyle ve örgütlenme mücadeleleriyle güç kazandı. 15-16 Haziran, yıllar boyunca biriken bu mücadele deneyiminin üzerinde yükseldi.

Ne Öğrendik?